Ana Sayfa Haber Ebedi bir bengütaş…  

Ebedi bir bengütaş…  

  • Hit: 571
  • Mudanya’nın Mütareke Meydanı’ndaysanız, Batı Cephesi Kumandanı giysisiyle sizleri selamlayan İsmet İnönü’yle karşılaşırsınız… Bu anıt, dünyada ilk defa bir kadın tarafından hazırlanan anıt olarak tarihe geçmişti. O kadın, Türkiye’nin ilk kadın heykeltıraşı Sabiha Bengütaş’tan başkası değildi…

    Yeteneğini ve tutkusunu profesyonel bir mesleğe dönüştüren Sabiha Bengütaş, tıpkı soyadının anlamı gibi iktidarı, sürekliliği, dayanıklılığı ve sonsuzluğu ifade ediyor. 

    Sıcak savaş dönemini sona erdiren, diplomatik dönemin zeminini hazırlayan, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş temelini atan bir anlaşmaya ev sahipliği yaptı Mudanya…  Mudanya Ateşkes Antlaşması, barışı öngörüyordu, bu nedenle barışın sağlanabilmesi için yoğun çalışmalar içerisine girilmişti. Zaman zaman gergin anların yaşandığı, hatta görüşmelerin kesilmesi tehlikesinin doğduğu ve Türk ordusunun yeniden harekat hazırlıklarına giriştiği Mütareke görüşmeleri, 11 Ekim 1922’de uzlaşmayla sonuçlandı. Mudanya Mütarekesi 11 Ekim sabah saat 06.00’da Türkiye ve 3 itilaf devleti arasında imzalandı. Mütareke, imzalandıktan üç gün sonra yürürlüğe girdi. Ankara Hükümeti istediğini elde etmiş ve tek kurşun atmadan Trakya’yı geri almıştı. Milli mücadelenin savaş dönemi sona erdi, askeri zaferin ardından TBMM siyasi bir zafer de kazanmış oldu. Bu tarihe kadar TBMM Hükümeti’ni resmen tanımamış olan İngiltere, artık Türkiye’nin siyasi varlığını da kabul etti. O dönemde Mudanya’da İsmet İnönü önderliğinde atılan barış adımlarının yeni kurulacak olan Türkiye Cumhuriyeti için ne denli önemli olduğunu Mustafa Kemal Atatürk, şu ifadelerle anlatıyordu:

    Saygıdeğer Batı Cephesi Orduları Komutanı ve Edirne Milletvekili Korgeneral İsmet Paşa’ya…

    Tarafınızdan hazırlanıp sevk ve idare edilen orduların kazandığı büyük zaferin ilk ve en önemli siyasi sonucunu Mudanya Konferansı’ndaki yoğun ve yorucu çalışmalarınızdan sonra elde ettiğinizden dolayı tebrik ve teşekkürlerimi sunarken, Başkomutanı olmakla gurur duyduğum Türkiye Büyük Millet Meclisi ordularının yetkili bir komutanı ve başkumandanlığını yürütmeyi en büyük onur bildiğim yüce meclisin seçkin ve özverili bir üyesine karşı yerine getirilmesi gerekli bir görevi yapmakta olduğum inancındayım.

    11 Ekim

    Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı

    Başkomutan Gazi Mustafa Kemal

    1959 yılında Mütareke’nin 37. kutlama törenleri için Mudanya’ya gelen İsmet İnönü şöyle der:

    “Mudanya Mütarekesi’nin en önemli özelliği tek kurşun atılmadan büyük bir toprak parçası Trakya’nın bize teslim edilmesi ve Boğazlar bölgesinin bizim yönetimimize terk edilmiş olmasıdır. Son birkaç asırlık tarihimizde bir kurşun atılmadan kazandığımız tek zaferdir.”

    Mütareke’nin imzalandığı kent Mudanya, Türkiye Cumhuriyeti’ni Lozan’a götüren bu görüşmenin mimarı İsmet Paşa’nın anıtını yaptıracaktı daha sonraki yıllarda kentin en önemli meydanına… Bu anıt, dünyada ilk defa bir kadın tarafından hazırlanan anıtı olacaktı. O kadın Türkiye’nin ilk heykeltıraşı Sabiha Bengütaş’tan başkası değildi…

    SANAYİ-İ NEFİSE HEYKEL BÖLÜMÜNÜN İLK KADIN ÖĞRENCİSİ  

    1904 yılında İstanbul’da doğdu. Heykellere şekil veren Türkiye’nin ilk kadın heykeltıraşı olarak anılan sanatçının asıl adı kaynaklarda, Sabiha Ziya Hanım olarak geçiyor. Eyüp Sultan Numune Mektebi’nde ilköğrenimini tamamlamasının ardından Babası Ziya Bey’in Şam’da görevlendirilmesi üzerine eğitimine dört yıl boyunca Şam’da devam etti. Daha sonra Büyükada’ya yerleşen Bangütaş, Köprülü Fuat Paşa Okulu’ndan mezun oldu. Güzel sanatlara olan tutkusu küçük yaşlarda ortaya çıkmıştı. Okulda, evde resimler yaparken, eğitimini de bu yönde ilerletmişti. 1920’de Sanayi-i Nefise Mektebi’nin Resim bölümüne girdi. Bu yıllarda değişti Bengütaş’ın kaderi… Kendi kendine kopya ettiği bir antik büstün, hocası İhsan Bey tarafından beğenilmesi, takdir edilmesi onun bu sanata olan ilgisini daha da arttırdı. Sanayi-i Nefise Mektebi’nin Resim bölümünde bir yıl çalıştıktan sonra bölüm değiştirerek Heykel bölümündeki erkek öğrenciler arasına ilk kız öğrenci olarak katıldı. Sanayi-i Nefise mensupları arasında açılan sınavda birinci olarak yurt dışına gitme hakkını kazandı. Roma Güzel Sanatlar Akademisinde Prof. Luppi atölyesinde ihtisas yaptı. İtalya’daki çalışmaları mesleğinde olgunlaşmasını sağladı. Sabiha Hanım, Türkiye’ye dönüşüyle birlikte efsaneleşecekti… Yoğun çalışmalar sonucu kısa sürede adını heykel sanatına altın harflerle yazdıran Sabiha Hanım, Abdülhak Hâmid’in torunu diplomat Şakir Emin Bengütaş’la evlendi. Gerek Türkiye’de gerekse yurt dışında ilk Türk kadın heykeltıraşı olarak tanındı. Sabiha Bengütaş, çok sayıda eseri sergilenmeye değer bulunan bir sanatçıydı. Saltanatın son yıllarında başlayan ve Cumhuriyetin ilk yıllarında gelenekselleşen Galatasaray sergilerine 1925’te ilk kez katılan kadınlar arasına girdi. 31 Temmuz 1925 günü açılan sergide üç eseri bulunurken, bunlardan biri Ahmet Haşim’in büstü olmuştu.

    MUDANYA’DA YARIŞMA BİRİNCİSİ

    Sabiha Bengütaş 1938 yılında iki önemli yarışma kazandı. Atatürk ve İnönü için açılan

    heykel yarışmasında birinci olan Bengütaş, bu heykellerin eskizlerini Türkiye’de hazırlayıp, Roma’da tamamladı. Atatürk için yaptığı büyük, üniformalı heykel, dünyanın en değerli mermerleri olan Carra mermerindendi. Bengütaş, Mudanya Mütarekesi’ne izafeten, Mudanya’da dikilmek üzere Hayri İpar’ın teşebbüsüyle yapılması kararlaştırılan İnönü heykelinin müsabakasını kazanmıştı. Heykelin kaidesinin taşları Armutlu’dan getirilmişti.

    İsmet İnönü’yü Batı Cephesi Komutanı giysisiyle sembolize eden heykel, 1981 yılına kadar İskele Meydanı’nda bulunurken, daha sonra Mütareke Evi’nin güneyindeki alanda düzenlenen park içinde, dikdörtgen kaide üzerine yerleştirildi.

    Dönemin gazetelerinde ise düzenlenen yarışma ve İnönü anıtıyla ilgili haberler, geniş yer bulacaktı…

    “İtalya’nın harp içinde olması dolayısı ile baş gösteren çeşitli zorluklara rağmen Bayan Sabiha Bengütaş, eserlerini hazırlamaya devam etmiş ve bundan altı ay kadar evvel heykeli bitirmiştir. Heykel 3 metre boyundadır. Ve İnönü’yü askeri üniforma ile göstermektedir. Tamamen Bronzdan yapılan abide, İtalya’da harbin sona ermiş olmasına rağmen taşıt bulunamadığından memleketimize derhal getirilememiştir. Amerikan Deniz makamlarının büyük bir nezaket eseri olarak bundan birkaç ay evvel İstanbul’u ziyarete gelen Missouri zırhlısının refakatindeki Providence kruvazörü, Napoli’den geçerken Bayan Sabiha Bengütaş’ın heykelini de almış İstanbul’a getirmiştir.”

    “Abidenin hali hazırda Mudanya’da montajı yapılmaktadır ve muhtemel olarak önümüzdeki ağustos ayının 5’inde büyük bir törenle açılacaktır. Bayan Sabiha Bengütaş, abidenin açılış töreninde bulunmak üzere Mudanya’ya gidecek ve bundan sonra tekrar İtalya’ya dönerek, Bursa için aynı müsabaka gereğince hazırlamakta olduğu Atatürk heykelinin çalışmalarına devam edecektir. Atatürk abidesi dünyanın en kıymetli mermeri olan Karara mermeriyle hazırlanmaktadır. Boyu 3 metre olan bu heykel bitmek üzeredir. Gerek Mudanya’daki İnönü abidesi gerekse Bursa’daki Atatürk abidesi yeryüzünde ilk defa bir kadın tarafından hazırlanan anıtlar olacaktır.”

    (Ankara gazetesi, 17 Temmuz 1946).

    “Heykeltıraşa, on sene evvel iki heykel sipariş etmişler. Bunlardan birisi Ankara Yedek Subay Okulu önüne konacak olan Atatürk heykeli, diğeri ise Mudanya da bir İsmet İnönü heykeli imiş. Atatürk heykeli mermerden, İnönü heykeli ise tunçtan yapılmıştır. Sanatkâr tunç heykeli İtalya’da döktürtmüş. Mermeri ise şimali İtalya’da mermeriyle meşhur olan Karara’dan getirtmiştir. Heykellerin ikisi kırk iki bin liraya yaptırıldığı halde sanatkâr henüz bu parayı almamıştır. Üstelik bütün masrafları kendi cebinden ödemiştir. Bir müddet evvel Mudanya’da İnönü heykelinin küşat resmi yapılmış, fakat Sabiha Bengütaş bu törene davet bile edilmemiş. Kendisi bu hikâyeyi anlatırken, çok asabi idi. Artık bundan sonra hiçbir siparişi kabul etmeyeceğini ve ancak kendi keyfi için çalışacağını ilave etti.
    Doğrusu çok sabırlı imiş… Ben olsam heykele haciz koyardım.
    Arkadaşım yakında Ankara’daki evinde eserlerini göstermek üzere bir toplantı yapacağını söyledi. Herhalde memleket dışında kazandığı muvaffakiyet ve alkışı burada da toplayacağına şüphe etmiyorum.”

    (Vatan gazetesi, A.E.Yalman – 21.11.1948).

     

    Yerel gazeteler

    “Dünyada ilk defa bir kadın tarafından hazırlanan anıt…”

    “İnönü heykeli yakında Mudanya’da açılacak.”
    “İtalya’da harp içinde türlü güçlüklere rağmen tamamlanan heykeli yurda bir kruvazör getirdi.”

    “Birkaç seneden beri İtalya’da bulunan memleketimizin tanınmış kadın sanatkârlarından Heykeltraş Sabiha Bengütaş bir müddetten beri şehrimizde bulunmaktadır.”
    “Bayan Sabiha Bengütaş, Mudanya mütarekesi’ne izafeten, Mudanya’da dikilmek üzere Hayri İpar’ın teşebbüsüyle yapılması kararlaştırılan İnönü heykelinin müsabakasını bundan altı sene evvel kazanmış bulunmaktaydı. Sanatkâr, heykelin maketini Ankara’da hazırladıktan sonra Roma’ya gitmiş ve çalışmalarına başlamıştır.”

    Türkiye’nin ilk kadın heykeltıraşı olarak efsaneleşen Sabiha Bengütaş’ın adı Bursa’da, Batı Cephesi Komutanı giysisiyle Mudanya Mütarekesi’ni sembolize eden İsmet İnönü heykelinden oluşan anıtla yaşıyor.

     

    Kaynak: Güney Özkılınç arşivi